جامعه شناسی دین، جابر دانش، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و معارف، 1386، 427 ص، قطع رقعی

دین به عنوان پدیده ای فرهنگی و اجتماعی در طول حیات خود در قالب گروه ها، نهادها، سازمان ها و دیگر تجلیات اجتماعی متنوعی ظاهر گردیده که تا کنون از همین زوایا شایان تامل و بررسی شناخته شده است. با این وجود زمان چندانی از بررسی های روشمند اجتماعی در این عرصه نمی گذرد. یکی از شاخه های مهم در مطالعات دین پژوهی «جامعه شناسی دین» است. این رشته که به مطالعه دین از منظری اجتماعی پرداخته و به دنبال تحلیل قاعده مند و منظم پدیده های دینی از طریق به کارگیری مفاهیم و روش های جامعه شناسی است، قصد دارد دریابد اعمال و اعتقادات دینی یک گروه خاص چگونه در جامعه ایفای نقش می کند. جامعه شناس دین با رویکردی غیر متعهدانه به موضوع دین می نگرد و سعی دارد نقش دین در جامعه و اهمیت تاثیر آن بر تاریخ بشری و مسایل اجتماعی را مورد توجه قرار دهد.
در این اثر جابر دانش با تبیین عرصه های مطالعاتی در حوزه مسایل دینی، به سیر تاریخی و اندیشه های بزرگان جامعه شناسی دین پرداخته و موقعیت کنونی این مباحث را در جهان و ایران مورد مداقه قرار داده است. وی در این کتاب با دو رویکرد موضوعی و تاریخی به طور تفصیلی مباحث عمده و مهم در حوزه جامعه شناسی دین را مورد بحث قرار داده است.       
مولف پیش از پرداختن به مسئله جامعه شناسی دین، برای تبیین این مسئله ابتدا از مقدمات آغاز کرده و از جمله مقدمات لازم برای رسیدن به مسئله جامعه شناسی دین را، تبیین دین پژوهی و زیر شاخه ها و مجموعه های مرتبط به آن قلمداد کرده است. از این رو وی در فصل اول پس از تعریف دین پژوهی و بیان حیطه های آن به معرفی رشته های مختلف دین پژوهی (اعم از کلام، فلسفه دین، تاریخ ادیان، پدیدار شناسی دین، روان شناسی دین، جامعه شناسی دین و مردم شناسی دین) پرداخته و به تبیین ماهیت و راه و روش هر کدام از این رشته ها مبادرت نموده است. مولف در این فصل که با عنوان «دین پژوهی چیست؟» به رشته تحریر در آمده تبیین چیستی دین پژوهی، حیطه های مختلف و وجوه تمایزات و تشابهات را مورد هدف قرار داده است. در فصل «چیستی جامعه شناسی» که عنوان فصل دوم کتاب را به خود اختصاص داده، مولف پس از تعریف جامعه شناسی و بیان موضوع آن به تشریح سیری در تکوین جامعه شناسی پرداخته و نیز برخی مباحث فلسفه جامعه شناسی تحت دو عنوان روش شناسی و تفکر نظری را مطرح می کند. پس از تاملی بر جنبه های مختلف دین پژوهی و تعاریف و وجوه تمایزات آن ها و نیز بررسی مبادی جامعه شناسی و روش شناسی آن ها، مولف عنوان فصل سوم را به «جامعه شناسی دین» اختصاص داده است. وی در ابتدای این فصل جامعه شناسی دین را اینگونه تعریف می کند: «جامعه شناسی دین معرفتی است ناظر به دین محقق، که به بخشی خاص از ادیان-ابعاد اجتماعی آن- نظر دارد و با رویکردی غیر متعهدانه، هیچ التزام پیشینی نسبت به موضوع خویش ندارد. لذا در این منظر بدون توجه به صدق و کذب گزاره های دینی و ارزش گذاری و داوری بین ادیان، وجود خارجی و تاریخی دین مورد تحلیل و بررسی جامعه شناختی قرار می گیرد » (ص 81). با این وجود وی تعاریف متعددی که جامعه شناسان دین از این حوزه دارند را نیز در ذیل این فصل مطرح می کند. در این فصل پس از تبیین چیستی جامعه شناسی، مولف اقدام به طرح جامعه شناسی دین و عرصه های مطالعاتی آن نموده و سپس نسبت جامعه شناسی دین و عرصه های دیگر دین پژوهی را مورد بررسی قرار داده است. نیز رهیافت های مطالعات جامعه شناختی در دین (مانند رهیافت تقلیل گرایی، واقع گرایی نمادین و...) و تعاریف جامعه شناختی دین (مانند تعاریف کارکردی دین و ...) از جمله مباحثی است که مولف در فصل سوم به بحث و بررسی پیرامون آن مبادرت نموده است. «عرصه های مطالعاتی جامعه شناسی دین» مبحثی است که در فصل چهارم، نویسنده در ذیل آن به تشریح رابطه میان دین و برساخت های اجتماعی و فرهنگی اشاره کرده و به تحلیل و بررسی مفاهیم مصطلح در حوزه جامعه شناسی دین مانند فرقه، نحله، کیش و ایده دنیوی شدن پرداخته است. همچنین تحولات جاری در دین ( از جمله گسترش دین اسلام، اسلام و غرب و رادیکالیسم و احیاگری) و جنبش های دینی نوین مباحثی است که در این فصل مطرح شده اند. در فصل پنجم و ششم این کتاب با عناوین «سیر تاریخی مطالعات جامعه شناختی در دین» و «اندیشه های بزرگان جامعه شناسی دین» نویسنده به بررسی سیر تاریخی مطالعات جامعه شناختی در دین و معرفی جامعه شناسان بزرگ دین و نظریات آن ها می پردازد. به اعتقاد وی ذکر اندیشه بزرگان این حوزه و اشاره به کلیات آرای آن ها از لوازم اجتناب ناپذیر رهیافت تاریخی است که این امر موجب گستردگی فصل ششم در ارتباط با این مباحث شده است. موقعیت کنونی جامعه شناسی دین در جهان و ایران مسائلی است که از سوی جابر دانش در فصل پایانی کتاب مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. وی در این فصل سعی دارد با یادآوری موقعیت این رشته، مختصات مطالعات جامعه شناسی دین را در دنیا و جامعه کنونی ایران تبیین کند.
کتاب جامعه شناسی دین کوششی است برای معرفی ابعاد مختلف این حوزه و بیان تعاریف و وجوه تشابهات و تفاوت ها در این عرصه که از سوی جابر دانش نویسنده این اثر صورت گرفته است. کتاب در بر دارنده اطلاعاتی کلی از مباحث این حوزه است و خواننده را با مسائل و مباحثی که این حوزه با آن سر و کار دارد آشنا می سازد. از این رو علاوه بر محققان و پژوهشگران در حوزه دین، می تواند کتابی سودمند و راهگشا برای علاقه مندان به حوزه جامعه شناسی دین  نیز واقع شود. نثر روان، وجود فهرست تفصیلی و واژه نامه موجب سهولت در خواندن، نظم ذهنی مخاطب و آگاهی از پاره ای لغات تخصصی در این حوزه به زبان اصلی گردیده، اما عدم وجود نمایه کار را برای محققان و پژوهشگران در این عرصه دشوار نموده است.