هویت یا پاسخی که هر انسان به چیستی و کیستی خویش می دهد، مبنای کنش ها و موضع گیری های فرد، در مقابل رخدادهاست. هویت را اغلب با دو رویکرد فردی و جمعی بررسی کرده اند که اولی با نگاهی روانشناسانه، تشخص فرد در رویارویی با دیگران را مورد توجه قرار داده و دومین رویکرد، با بینشی جامعه شناختی، به کاوش در مورد هویت های جمعی و گروهی در عرصه جهانی پرداخته و اهمیت آن را در کناکنش های اجتماعی نشان داده است. اما با توجه به سرعت هولناک تغییر و تحولات در عصر جدید، بسیاری از اندیشمندان معتقد اند، هم هویت های فردی و هم هویت های جمعی به چالشی بزرگ کشیده شده اند و چه بسا انسانها در تطبیق خود با تغییرات، شکست بخورند و دچار نوعی سردرگمی هویتی شوند. این سردرگمی را بحران هویت می نامند. کتاب« مبانی نظری هویت و بحران هویت» تلاشی در بازکاوی مسئله هویت است.
کتاب، مجموعه مقالاتی است از صاحب نظران حوزه هویت که با رویکرد های متفاوت به مسئله هویت پرداخته اند. گردآورنده کتاب، در مقدمه ای که بر آن نوشته است می گوید: « موجودیت هر انسانی، به تلقی او از خود بستگی دارد و میزان پیوند و دلبستگی فرد به بیرون از خود و جامعه و تاریخش، نوع تلقی او را از خود رقم می زند، این تلقی از خود که پاسخی به چیستی و کیستی فرد نیز به شمار می رود همان هویت اوست.» (صفحه23) .در یک تقسیم بندی کلی، مقالات در سه فصل جداگانه گرد آوری شده اند و هر فصل نیز شامل چند مقاله است. در این معرفی، از هر فصل به صورتی اجمالی، یکی از مقالات را شرح می دهیم.
فصل اول با عنوان « چیستی هویت و بحران هویت» به رشته تحریر درآمده است و با رویکردی فلسفی به مسئله هویت می نگرد. یکی از مقالات این بخش، با عنوان « هویت؛ واقعیتی ثابت یا سیال» نوشته دکتر رستم نوچه فلاح است. وی در این مقاله تصریح می کند که « آنچه همه پاسخ ها و راه حل های ما را در برابر بحران های موجود تعیین می کند، تحلیلی است که ما از هویت داریم.» (ص 19) بنابراین در بعضی تحلیل ها، ما با بحران های معناداری مواجهیم و در بعضی دیگر، مسئله هویت در جهان امروز، حل شده تلقی می شود. بعضی هویت را امری پایدار و ثابت می دانند و عده ای آن را حقیقتی سیال می پندارند. اما در هویت بخشی پایدار و بخشی سیال وجود دارد. لیکن در چنین رویکردی، هویت دچار مشکلاتی عمیق می شود. اول آنکه خود ِاین پایدار و سیال بودن ِتوأمان، تناقض زاست. معضل دیگر این است که در هویت های چند گانه ی هر فرد، کدامین جنبه ها باید پایدار و کدامیک را می بایست سیال دانست؟ از جهتی، هویت هماره نوعی بار احساسی و ارزشی دارد بنابراین چگونه در رفتار عقلانی فرد باید تبیین شود. وی سپس به بیان چند رویکرد فلسفی درباره هویت می پردازد و در انتها به بحران هویت در عصر حاضر توجه می کند و برون رفت از چالش های امروز را در تعریفی سیال از هویت و دوری از هویت های تقلیدی می داند: « هویت ما نه در گرو میراث گذشته و نه در گرو میراث دیگران - به عنوان دیگری- بلکه در گرو حقیقت طلبی و روش اصیل ما خواهد بود.» ( ص 44) در این فصل مقالات دیگری از داود فیرحی، مصطفی ملکیان، محمود عبادیان، بهزاد دوران و منوچهر محسنی، و فرزانه قاسمی وجود دارد.
« هویت و بحران هویت در حوزه فردی و اجتماعی» عنوان فصل دوم کتاب است. در این فصل با نگاهی روان شناسانه به مقوله هویت مواجهیم، « بحران هویت فردی و اجتماعی» از دکتر خسرو باقری، در این فصل ارائه شده است. از دیدگاه او بحران هویت در موقعیت های گذار از مرحله ای به مرحله دیگر برای افراد و جوامع پدید می آید و مشخصه ی آن هم «وضعیتی معلق در فضا» است. وی بحران های هویت جمعی را هم در ارتباط گسترده با هویت های فردی تعریف می کند: « در کشور ما بین مفهوم روان شناختی یا مفهوم جامعه شناختی بحران هویت، ارتباط نزدیکی وجود دارد. زیرا جامعه ما جامعه جوانی است و جوان ها و نوجوان ها که خود بحران روان شناختی هویت را تجربه می کنند، عضو جامعه هم هستند و ما در واقع به یک سکه دو رو رسیده ایم.» ( ص 211) وی سپس به عوامل پیدایش بحران های هویتی در حوزه فردی و اجتماعی، با رویکرد روان شناسی اجتماعی می پردازد. حاتم قادری، نسترن ادیب پور، شکوه نوابی نژاد، بخشعلی قنبری و محمد منصور نژاد، مقاله های دیگری در این فصل ارائه کرده اند.
فصل سوم با نگاهی کلان تر به « هویت و بحران هویت در حوزه ملی و جهانی» می پردازد. استاد داریوش شایگان، یکی از شناخته شده ترین و محوری ترین نظریه پردازان در حوزه هویت در ایران، مقاله ای با عنوان «هویت های چند گانه» را در این فصل ارائه کرده است. وی با توجه به نهضت های ترجمه ی تاریخ، همه تمدن های جهان را به نوعی وامدار یک دیگر می داند و معتقد است ارتباطات فرهنگی بین تمدن ها، از لوازم پویایی یک تمدن می باشد و نفس همین ارتباط، موجب پیدایش هویت هایی چندگانه و متکثر می شود. وی هویت ایرانیان را ترکیبی از سه منبع هویتی می داند. میراث ایران قبل از اسلام، میراث اسلامی و میراث تمدن مدرن غرب. اما باید توجه داشت، بین هویت های ایرانی و اسلامی، اختلافات بنیادی و جوهری وجود ندارد و هر دوی آنها در بستر جهان سنتی در هم ترکیب می شوند. اما هویت متجدد غربی، مقوله کاملا متفاوت و برخاسته از جهانی دیگرگون است. وی وضعیت ایرانیان را در جهان امروز با تعبیرات خود، وضعیت بینابین می داند. بین « نه هنوز» و « هرگز دیگر». « نه هنوز، برای اینکه هنوز نتوانسته ایم، تمدن جدید را هضم کنیم؛ از طرف دیگر هم ،هرگز دیگر نمی توانیم به عقب بر گردیم.» (ص 337) مقالات دیگری از محمد حیدری، علی قنبریان برزیان، مرتضی منطقی و ارسلان قربانی شیخ نشین، در این بخش موجود است.
به هر حال این کتاب، با تنوع موضوعی ای که دارد، دیدی کلی از مسئله هویت ارائه می کند. اما همین تنوع، نقطه ضعف کتاب هم محسوب می شود. پراکندگی و سطحی بودن موضوعات موجب نوعی عدم انسجام کلی شده و از جهتی، هم پوشانی زیادی در مسائل مطرح در مقالات، پدید آمده است.